Zbiór Kodeksów

Warunkowe umorzenie postępowania jest jednym z tzw. środków probacyjnych, czyli takich, które wiążą się z poddaniem sprawcy przestępstwa próbie. Cel owej próby leży w ukształtowaniu właściwej postawy sprawcy bez zastosowania kary.

Tym bardziej, że zgodnie z treścią art. 66 § 1 k.k., dotyczy sprawcy, który nie był wcześniej karany za przestępstwo umyślne, a czyn o nieznacznej szkodliwości społecznej popełnił z nieznaczną winą. Poza tym sprawca taki charakteryzować się musi określoną, pozytywną postawą oraz właściwościami i warunkami osobistymi, a także pozytywnie oceniany być musi jego dotychczasowy sposób życia. Wszystkie te przesłanki uzasadniać muszą przypuszczenie, iż sprawca przestrzegać będzie porządku prawnego. Rzecz jasna przestrzeganie porządku prawnego obejmuje przede wszystkim brak powrotu do przestępstwa ? na co wyraźnie wskazuje przepis art. 66 § 1 k.k.

Z drugiej strony zaś cel warunkowego umorzenia postępowania ma charakter niejako ekonomiczny - pozwala na oszczędność czasu i środków, które przeznaczone byłyby na przeprowadzenie procesu karnego. Cel ten może być osiągnięty dzięki zastosowaniu w ustawie przesłanki nie budzących wątpliwości okoliczności. Jeśli tylko w postępowaniu pojawiać się zaczynają niejasności, czy kwestie wymagające rozważenia zebranych dowodów ? automatycznie sądowi nie wolno już skorzystać z instytucji warunkowego umorzenia.

Przepisy wprowadzające instytucję warunkowego umorzenia zawierają jeszcze jedno istotne zabezpieczenie ? niemożliwe jest umorzenie postępowania sprawcy czynu zagrożonego karą przekraczającą 3 lata pozbawienia wolności [art. 66 § 2 k.k.]. Granica ta może ulec podwyższeniu do zagrożenia karą nie przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, ale jedynie wtedy, gdy sprawca i poszkodowani się pojednali, albo uzgodniony został sposób naprawienia szkody.

Niezmiernie istotnym jest, że warunkowe umorzenie postępowania stosuje się tylko do postępowania karnego przeciwko osobie, a więc po przedstawieniu zarzutów, o którym mowa w Kodeksie postępowania karnego. Przedtem bowiem nie wiadomo kto jest sprawcą czynu, ani nawet podejrzanym. Nie mogą być zatem spełnione warunki co do osoby sprawcy, o których mowa w art. 66 § 1 k.k.

Postępowanie w takiej sytuacji umarza się pod pewnymi warunkami. Przede wszystkim nakładany jest okres próby, trwający od roku do dwóch. W tym czasie sprawca oddany być może pod dozór, który sprawować może kurator, osoba godna zaufania, stowarzyszenie, instytucja lub organizacja społeczna, do której zadań należy troska o wychowanie, zapobieganie demoralizacji lub pomoc skazanym.

Kolejnym warunkiem jest naprawienie przez sprawcę szkody, do czego zobowiązuje go sąd [art. 67 § 3 k.k.]. Może to dotyczyć całości lub części powstałej szkody ? decyzja zależy jedynie od sądu. Na sprawcę nałożone być mogą środki w postaci zakazu prowadzenia pojazdów [do 2 lat], świadczenia pieniężnego, a także informowania sądu lub kuratora o przebiegu próby, przeproszenia pokrzywdzonego, łożenia na utrzymanie osoby, powstrzymania się od nadużywania alkoholu lub innych środków odurzających, powstrzymania się od kontaktów z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób. Obowiązki te mają stanowić zabezpieczenia, które pomogą sprawcy w powstrzymaniu się od powrotu do przestępstwa.

Może się zdarzyć, że sprawca w okresie próby popełni przestępstwo umyślnie i zostanie za nie skazany. W takim wypadku, po uprawomocnieniu się orzeczenia skazującego, podejmuje się także postępowanie umorzone warunkowo. Jeśli zaś sprawca narusza porządek prawny w inny sposób [np. uchyla się od dozoru, popełnia przestępstwo nieumyślne], sąd postępowanie podjąć może, ale nie ma takiego obowiązku [art. 68 § 2 k.k.]. Podobnie dzieje się, gdy sprawca rażąco naruszy porządek prawny po wydaniu orzeczenia o warunkowym umorzeniu, ale zanim orzeczenie to się uprawomocni.

Zgodnie z art. 68 § 4, po upływie 6 miesięcy od zakończenia okresu próby, postępowania nie można już podjąć, nawet jeśli wtedy dopiero organy ścigania ujawnią rażące naruszenie porządku prawnego.